1. "Qafqaz Orta Asiyanın hüdudlarından kənarda yerləşir..."

• Burada deyilir ki, Qafqaz coğrafi olaraq Orta Asiyaya daxil deyil, yəni bu iki bölgə fərqli regionlardır.

• Lakin bu cümlə həm də bir müqayisəyə zəmin yaradır: coğrafi fərqlilik olsa da, onların tarixi-siyasi talelərində oxşarlıq var.

---

2. "...lakin bu bölgə kimi, 18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrlərdə tədricən Rusiyanın nəzarətinə keçdi."

• Burada Qafqazın Orta Asiya kimi Rusiya tərəfindən işğal edildiyi qeyd olunur.

• Bu proses tədricən baş verdi, yəni bir anda yox, mərhələ-mərhələ.

• 18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrdə — bu zaman aralığı Rusiya imperiyasının ekspansiya dövrüdür. Həm Orta Asiyada, həm də Qafqazda rus işğalı baş verir.

---

3. "Qafqazın daxili işləri rus hakimiyyətinin qurulması zamanı yerli aristokratiya tərəfindən pozuldu."

• Rusiya bölgədə hakimiyyət qurarkən, Qafqazın daxili idarəetmə sistemi pozuldu.

• Bu pozulmanın səbəbi kimi yerli aristokratiya göstərilir.

  • Yəni Qafqazda hakim olan bəylər, xanlar və s. öz maraq və davranışları ilə daxili sabitliyi pozmuş oldular.

  • Bəlkə də bəziləri ruslarla əməkdaşlıq etdi, bəziləri müqavimət göstərdi, nəticədə vahid idarəetmə çökdü.

• Bu cümlə daxili zəifliyin və ya parçalanmanın Rusiyanın müdaxiləsini asanlaşdırdığını da dolayısı ilə deməkdədir.

---

Nəticə olaraq:

Bu mətnin əsas fikri budur:

• Qafqaz coğrafi olaraq Orta Asiyadan ayrı olsa da, eyni taleyi bölüşüb — yəni Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olub.

• Bu işğalın səbəblərindən biri və ya nəticəsi kimi yerli aristokratiyanın daxili çəkişmələri, öz maraqlarını üstün tutması göstərilir.

• Bu təhlil, həm Rusiya imperializminin genişlənməsini, həm də Qafqaz cəmiyyətinin daxilindəki zəiflikləri vurğulayır.

İstəsən, bu prosesi tarixi nümunələrlə də izah edə bilərəm — məsələn, Şimali Qafqazdakı İmam Şamilin müqaviməti və ya Cənubi Qafqaz xanlıqlarının ruslarla münasibəti kimi.