Qafqaz regionu coğrafi baxımdan Orta Asiyanın hüdudlarından kənarda yerləşsə də, tarixi taleyi və geosiyasi inkişafları baxımından bu bölgə ilə çoxsaylı oxşarlıqlara malik olmuşdur. Xüsusilə 18-ci əsrin sonları və 19-cu əsrin əvvəllərində Qafqaz tədricən Rusiya imperiyasının nüfuz dairəsinə daxil oldu. Bu proses mərhələli şəkildə həyata keçirilmiş və bölgənin siyasi, sosial və dini strukturlarında köklü dəyişikliklərə səbəb olmuşdur.

Qafqazın rus imperiyası tərəfindən işğalı zamanı bölgənin daxili idarəçiliyi böyük ölçüdə yerli aristokratiyanın, xanların və bəylərin nəzarətində idi. Lakin rus hakimiyyəti qurulduqca bu ənənəvi idarəetmə mexanizmləri zəiflədildi və bir çox hallarda süni şəkildə ləğv olundu. Nəticədə, regionda mövcud olan feodal strukturlar dağıldı və yerli əhali yeni, əksər hallarda onlara yad olan inzibati və hüquqi sistemlərlə üz-üzə qaldı. Bu dəyişikliklər yerli əhali arasında narazılıq doğurdu və müəyyən hallarda silahlı müqavimətlərə səbəb oldu.

Həmin dövrdə Qafqazda vahid və güclü bir siyasi təşkilat mövcud deyildi. Xüsusilə Cənubi Qafqazda çoxsaylı kiçik xanlıqlar, sultanlıqlar və muxtar ərazilər mövcud idi. Bu siyasi parçalılıq, Rusiya imperiyasının bölgəni asanlıqla işğal etməsinə zəmin yaratdı. Yerli hakimlər arasında birliyin olmaması, bəzən isə Rusiya ilə əməkdaşlığa meyllilik imperiyanın hərbi-siyasi strategiyalarını asanlaşdırdı.

İslam dininin Qafqaza yayılması VII əsrə – ərəb xilafətinin genişlənmə dövrünə təsadüf edir. Ərəblər Cənubi Qafqaza hücum edərək bu torpaqları ələ keçirdikdən sonra İslam dini Azərbaycanda və digər bölgələrdə yayılmağa başladı. Lakin İslamın tam oturuşması və geniş kütlələr tərəfindən qəbul edilməsi daha çox XI əsrdə – Səlcuq türklərinin bölgəyə köçləri ilə baş verdi. Bu dövrdə İslam, xüsusilə sünni təriqəti, Cənubi Qafqazda geniş yayıldı və bölgənin dini və mədəni kimliyini formalaşdırdı.

Səlcuqların ardınca bölgədə digər türk-müsəlman dövlətləri də hakimiyyət qurdu ki, bu da İslamın mövqeyini daha da möhkəmləndirdi. Bu dini miras, rusların bölgəyə daxil olmasına qədər – və hətta sonra da – Cənubi Qafqazın əsas kimlik sütunlarından biri olaraq qalmağa davam etdi.