Qafqaz bölgəsi, coğrafi baxımdan Orta Asiyanın hüdudlarından kənarda yerləşsə də, tarixi baxımdan bu iki ərazi arasında bir çox oxşarlıqlar mövcuddur. Xüsusilə 18-ci əsrin sonlarından başlayaraq və 19-cu əsr boyunca Rusiya imperiyasının cənuba doğru genişlənmə siyasəti nəticəsində Qafqaz da imperial maraqların mərkəzinə çevrildi. Bu dövrdə Rusiya yalnız Orta Asiyada deyil, həm də Qafqazda siyasi və hərbi təsir dairəsini genişləndirməyə çalışırdı.

Qafqazın strateji coğrafi mövqeyi – həm Osmanlı, həm İran, həm də Şimali Qafqazla sərhəddə yerləşməsi – Rusiyanın bu bölgəyə olan marağını daha da artırırdı. Rusiya əvvəlcə bu bölgəyə qarşı hərbi kampaniyalar həyata keçirdi. Gəncə, Şuşa, Tiflis və digər şəhərlər bir-birinin ardınca rus qoşunlarının nəzarətinə keçdi. 1804–1813-cü illərdə baş verən Rusiya–İran müharibəsi və nəticəsində bağlanmış Gülistan müqaviləsi ilə Qafqazın böyük bir hissəsi Rusiya tərəfindən işğal olundu.

Bu işğallar sadəcə hərbi xarakter daşımadı. Ardınca Rusiya bölgədə inzibati və siyasi islahatlara başladı. Ənənəvi idarəetmə strukturları – xanlıqlar və sultanlıqlar – ləğv olundu və onların yerinə Rusiya idarə sistemi gətirildi. Yerli aristokratiya – bəylər, xanlar və zadəgan ailələri – ya Rusiya ilə əməkdaşlığa məcbur edildi, ya da kənarlaşdırıldı. Onların daxili işlərə nəzarəti əllərindən alındı və bu, bölgədə sosial sabitliyi pozdu.

Rus idarəçiliyi ilə bərabər, rus dili dövlət idarəsində əsas vasitəyə çevrildi, pravoslav kilsəsi isə dini təbliğatda mühüm rol oynamağa başladı. Bu, yerli müsəlman və xristian icmalar arasında müəyyən gərginliklərə səbəb olurdu. Yerli əhali isə bu dəyişikliklərə müxtəlif formalarda reaksiya verirdi. Bəzi tayfalar və icmalar Rusiyaya qarşı üsyan edir, digərləri isə yeni şəraitə uyğunlaşmağa çalışırdılar.

Qafqazın sosial-iqtisadi quruluşu da dəyişməyə başladı. Yeni vergi sistemləri tətbiq olundu, torpaq mülkiyyəti qaydaları dəyişdirildi və kəndlilərin həyat tərzi çətinləşdi. Rusiya buranı yalnız hərbi-strateji bölgə deyil, həm də iqtisadi resurs mənbəyi kimi istifadə edirdi. Mədənlər, ticarət yolları və kənd təsərrüfatı sahələri daha sıx nəzarətə götürüldü.

Nəticə etibarilə, Qafqazın Rusiyanın tərkibinə qatılması təkcə bir işğal prosesi deyildi – bu, həm də dərin sosial, mədəni və siyasi dəyişikliklərin başlanğıcı idi. Regionun tarixində yeni bir mərhələ başlandı və bu mərhələ uzun illər boyu bölgənin taleyini müəyyən etdi. Qafqazda milli kimliklərin formalaşması, modernləşmə meylləri və eyni zamanda imperiyaya qarşı müqavimət də məhz bu dövrdə sürət qazandı.